Ergenlik dönemi, bireyin aileden ayrışarak akran gruplarına yöneldiği ve aidiyet ihtiyacının en üst düzeye ulaştığı gelişimsel bir evredir. Bir gruba ait olma arzusu, gencin kimlik inşasında temel bir rol oynar. Dışlanma, bireyin akranları tarafından kasıtlı olarak veya fark edilmeden sosyal çemberin dışında bırakılması, görmezden gelinmesi veya etkinliklere dahil edilmemesi durumunu ifade eder (Williams, 2007). Akran gruplarının kendi iç sınırlarını koruma çabası, farklı özellikleri olan gençlerin grup dışında bırakılmasına zemin hazırlayabilir.

Sosyal dışlanmaya maruz kalan genç, yoğun bir görünmezlik hissiyle baş başa kalır. Yaşanan reddedilme deneyimi, derin bir ruhsal acı yaratarak gencin özgüvenini ve değerlilik inancını sarsma potansiyeli taşır (Baumeister ve Leary, 1995). Akranları tarafından kabul görmeyen ergen, maruz kaldığı muameleyi genellikle kendi yetersizliği veya eksikliği ile ilişkilendirme eğilimindedir. "Sevilmeye layık biri miyim?" veya "Nerede hata yapıyorum?" şeklindeki içsel sorgulamalar, gencin zihnini sürekli meşgul edebilir.

Dışlanmanın yarattığı psikolojik yük, gençlerde farklı davranışsal tepkilere yol açabilir. Kimi gençler, tekrar incinmekten korunmak amacıyla sosyal ortamlardan tamamen geri çekilerek yalnızlığı tercih edebilir. İçe kapanma, zamanla sosyal kaygıyı artırarak gencin yeni ilişkiler kurmasını zorlaştırma ihtimali barındırır. Kimi gençler ise onaylanmak ve gruba dahil olabilmek adına kendi sınırlarından taviz vererek riskli davranışlara, zararlı alışkanlıklara veya kendi doğrularıyla çelişen eylemlere yönelebilir (Dodge, Coie ve Lynam, 2006). Akran onayına duyulan yoğun ihtiyaç, gencin sağlıklı karar verme mekanizmalarını zayıflatabilir.

Ergen Danışmanlığında Dışlanma ile Çalışmak

Psikolojik danışmanlık sürecinde temel hedef, dışlanma deneyiminin yarattığı duygusal tahribatı onarmak ve gencin kendi değerini başkalarının onayından bağımsız şekilde yeniden inşa etmesini sağlamaktır. Terapötik süreç, gencin hissettiği utanç, öfke ve çaresizlik duygularının şefkatle karşılandığı güvenli bir alan yaratılmasıyla başlar. Genç, yaşadığı reddedilme acısını yargılanmadan ifade etme imkanı bulur.

Bilişsel yapılandırma aşamasında, gencin dışlanmayı kişisel bir kusur olarak görme eğilimi ele alınır. Akran gruplarının dinamikleri, grup psikolojisi ve ergenlik çağındaki gençlerin acımasızlaşabilen rekabetçi tutumları üzerine konuşulur. Gencin, grupta istenmemesinin kendi değerini belirlemediği, grubun beklentileriyle sadece bir uyuşmazlık yaşandığı gerçeğini kavraması desteklenir (Beck, 2011). Zihinsel şemalar, yetersizlik inancından kişinin kendi değerini kendisinin belirleyebileceği yönüne doğru esnetilir.

Sürecin davranışsal ve sosyal beceri aşamasında, gencin ilgi alanlarına ve yeteneklerine uygun yeni sosyal çevreler keşfetmesi teşvik edilir. Ortak ilgi alanlarına sahip topluluklara katılmak, gencin kendisi gibi hisseden, kabul görebileceği yeni akranlarla bağ kurmasına olanak tanır. Genç, iletişim becerilerini güçlendirerek sağlıklı sınırlar çizmeyi ve gerektiğinde hayır diyebilmeyi öğrenir (Spence, 2003). Danışmanlık süreci tamamlandığında ergen, dışlanma korkusunun hayatını yönetmesine izin vermeden, kendi özgünlüğünü koruyarak sağlıklı sosyal ilişkiler kurma kapasitesi geliştirir.

Kaynaklar

Baumeister, R. F., & Leary, M. R. (1995). The need to belong: Desire for interpersonal attachments as a fundamental human motivation. Psychological Bulletin, 117(3), 497-529.

Beck, J. S. (2011). Cognitive behavior therapy: Basics and beyond. Guilford Press.

Dodge, K. A., Coie, J. D., & Lynam, D. (2006). Aggression and antisocial behavior in youth. In W. Damon, R. M. Lerner, & N. Eisenberg (Eds.), Handbook of child psychology: Social, emotional, and personality development (pp. 719-788). John Wiley & Sons.

Spence, S. H. (2003). Social skills training with children and young people: Theory, evidence and practice. Child and Adolescent Mental Health, 8(2), 84-96.

Williams, K. D. (2007). Ostracism. Annual Review of Psychology, 58, 425-452.