Mevsimsel duygu durum değişimleri, genellikle sonbahar ve kış aylarında gün ışığının azalmasıyla birlikte tetiklenen ve bireyin biyolojik saati (sirkadiyen ritim) ile duygu dünyasını doğrudan etkileyen döngüsel bir süreçtir (Rosenthal vd., 1984). Güneş ışığına daha az maruz kalmak, beyindeki uyku döngüsünü düzenleyen melatonin hormonunun artmasına ve duygu durumunu dengeleyen serotonin seviyesinin düşmesine yol açma eğilimi gösterir. Yaşanan bu nörobiyolojik değişimler, sıradan bir "kış hüznü"nün ötesine geçerek; bireyin yaşam enerjisinde belirgin bir düşüş, sabahları uyanmakta zorlanma ve kronik bir yorgunluk hissi şeklinde kendini gösterir (Melrose, 2015).
Mevsimsel geçişlerin yarattığı bu tabloda birey, adeta psikolojik bir "kış uykusu" (hibernasyon) moduna girme ihtiyacı hisseder. Karbonhidrat ve şeker tüketimine yönelik yoğun bir istek, aşırı uyuma eğilimi ve sosyal ortamlardan uzaklaşarak evde kalma arzusu sıklıkla karşılaşılan davranışsal değişimler arasındadır. Kişi, daha önce keyifle yürüttüğü günlük sorumluluklarını yerine getirmekte zorlandığında, yaşadığı bu fizyolojik yavaşlamayı tembellik veya iradesizlik olarak yorumlayarak yoğun bir suçluluk duygusu yaşayabilir. Enerji kaybı ve içe kapanma hali, zamanla aile üyeleriyle ve sosyal çevreyle olan iletişimi de zayıflatarak bireyi kronik bir yalnızlık ve karamsarlık döngüsüne sürükleme potansiyeli taşır.
Psikolojik Danışmanlıkta Mevsimsel Süreçlerle Çalışmak
Psikolojik danışmanlık sürecinde temel hedef, bireyin yaşadığı enerji kaybını ve çökkünlüğü kişisel bir başarısızlık olarak görmekten uzaklaşıp, bedenin mevsimsel değişimlere verdiği doğal bir tepki olarak şefkatle anlamlandırmaktır. Seanslarda, bireyin kendine yönelttiği "Hiçbir şey yapmak içimden gelmiyor, çok yetersizim" şeklindeki acımasız içsel eleştiriler yargısız bir zeminde incelenir. Bilişsel müdahaleler aracılığıyla, zihni ele geçiren bu karamsar düşünce kalıpları esnetilerek daha gerçekçi ve öz şefkat odaklı bir yapıya kavuşturulur (Beck, 2011).
Sürecin davranışsal boyutunda, azalan enerjiyi yeniden yükseltmek için davranışsal aktivasyon adımları titizlikle planlanır (Martell vd., 2010). Bireyin, içinden gelmesini beklemeden gün ışığından maksimum düzeyde faydalanacağı kısa yürüyüşler yapması, uyku hijyenini sağlaması ve günlük rutinlerini küçük parçalara bölerek sürdürmesi desteklenir. Gerekli durumlarda ışık terapisi (fototerapi) gibi destekleyici çevresel düzenlemeler hakkında da farkındalık kazandırılır. Yürütülen bütüncül çalışmalar sonucunda birey, mevsimsel dalgalanmaların karşısında çaresiz hissetmeyi bırakarak; kendi bedeninin ihtiyaçlarını tanıyan, sınırlarını şefkatle esnetebilen ve karanlık ayları işlevsel baş etme yöntemleriyle yönetebilen bir kapasite geliştirir.
Kaynaklar
Beck, J. S. (2011). Cognitive behavior therapy: Basics and beyond. Guilford Press.
Martell, C. R., Dimidjian, S., & Herman-Dunn, R. (2010). Behavioral activation for depression: A clinician's guide. Guilford Press.
Melrose, S. (2015). Seasonal affective disorder: an overview of assessment and treatment approaches. Depression Research and Treatment, 2015, 178564.
Rosenthal, N. E., Sack, D. A., Gillin, J. C., Lewy, A. J., Goodwin, F. K., Davenport, Y., ... & Wehr, T. A. (1984). Seasonal affective disorder: a description of the syndrome and preliminary findings with light therapy. Archives of general psychiatry, 41(1), 72-80.