Sosyal fobi (sosyal kaygı bozukluğu), bireyin sıradan bir utangaçlık yaşamasının çok ötesinde; başkaları tarafından izlenme, olumsuz değerlendirilme, eleştirilme veya küçük düşme ihtimaline karşı duyduğu kronik, felç edici ve orantısız bir korku halidir (American Psychiatric Association, 2013). Sosyal fobinin merkezinde, bireyin kendi performansını ve dışarıdan nasıl göründüğünü acımasızca izleyen aşırı bir "kendine odaklanma" (self-focus) yatar. Birey sosyal bir ortama girmeden günler önce "beklenti anksiyetesi" yaşamaya başlar, ortamdayken tüm dikkatini kendi bedensel tepkilerine (yüz kızarması, ses titremesi, terleme) verir ve ortamdan ayrıldıktan sonra da "Kesin aptal durumuna düştüm" diyerek kendini acımasızca yargıladığı zihinsel bir geviş getirme (post-event rumination) döngüsüne hapsolur (Clark ve Wells, 1995).

Ergenlik döneminde sosyal fobi, gencin kimlik inşasını ve akran ilişkilerini derinden sarsar. Zihninde sürekli onu eleştiren bir "hayali seyirci" yaratan genç; sınıfta tahtaya kalkmaktan, kalabalıkta yemek yemekten veya yeni bir gruba dahil olmaktan dehşet duyar. Korktuğu yargılanmayı yaşamamak için etkinlikleri reddeder ve sosyal izolasyona sürüklenir. Yetişkinlik yıllarında ise bu tablo, bireyin kariyerini ve yakın ilişkilerini sabote eden görünmez bir bariyere dönüşür. Yetişkin; toplantılarda söz almaktan, otorite figürleriyle konuşmaktan veya yeni insanlarla tanışmaktan kaçınır (avoidance). Sosyal ortamlarda bulunmak zorunda kaldığında ise göz temasından kaçınmak, söyleyeceklerini içinden defalarca prova etmek veya dikkat çekmeyen kıyafetler giymek gibi "güvenlik arama davranışlarına" (safety behaviors) sığınır (Hofmann, 2007). Ancak bu kaçınma ve güvenlik arayışları, paradoksal bir şekilde beynin tehlike algısını pekiştirerek fobinin kronikleşmesine zemin hazırlar.

Psikolojik Danışmanlıkta Sosyal Fobiyle Çalışmak

Psikolojik danışmanlık sürecinde temel hedef, bireyi zorla dışa dönük biri yapmaya çalışmak veya kaygıyı tamamen sıfırlamak değil; zihnin ürettiği "Herkes beni inceliyor ve yargılıyor" şeklindeki asılsız inançları şefkatle esnetmek ve kaçınma döngüsünü kırmaktır. Seans odasında, danışanın hissettiği yoğun utanç ve yetersizlik duygusu yargısızca dinlenir. Bireye, yaşadığı bedensel tepkilerin (kızarma, titreme) zayıflık olmadığı, sadece beynin yanlışlıkla devreye soktuğu bir alarm sistemi olduğu anlatılarak güvenli bir onarım alanı inşa edilir.

Bilişsel müdahaleler aracılığıyla, ergen veya yetişkin danışanın "zihin okuma" (Başkalarının onun hakkında kötü düşündüğüne dair kesin inanç) ve "felaketleştirme" (Bir hata yaparsam rezil olurum) gibi bilişsel çarpıtmaları yeniden yapılandırılır. Danışanın odak noktasını kendi içsel kaygısından ve bedensel duyumlarından alıp, dış dünyaya ve iletişimin kendisine yönlendirmesi (dikkat eğitimi) sağlanır (Heimberg ve Becker, 2002). Sürecin davranışsal boyutunda, "kademeli maruz bırakma" (exposure) teknikleriyle bireyin kaçındığı sosyal durumlarla kendi hızında yüzleşmesi desteklenir. Rol oynama (role-play) egzersizleri ve davranışsal deneyler aracılığıyla danışan, güvenlik arama davranışlarını yavaş yavaş terk etme pratiği yapar. Yürütülen bütüncül çalışmalar sonucunda birey; değerini başkalarının onayına bağlamaktan kurtularak, eleştirilme korkusunun esaretinden çıkar ve potansiyelini sosyal ortamlarda özgürce sergileyebilme kapasitesi kazanır.

Kaynaklar

American Psychiatric Association. (2013). Diagnostic and statistical manual of mental disorders (5th ed.). American Psychiatric Publishing.

Clark, D. M., & Wells, A. (1995). A cognitive model of social phobia. In Social phobia: Diagnosis, assessment, and treatment (pp. 69-93). Guilford Press.

Heimberg, R. G., & Becker, R. E. (2002). Cognitive-behavioral group therapy for social phobia: Basic mechanisms and clinical strategies. Guilford Press.

Hofmann, S. G. (2007). Cognitive factors that maintain social anxiety disorder: A comprehensive model and its treatment implications. Cognitive behaviour therapy, 36(4), 193-209.