Ergenlik dönemi, bireyin çocukluk çağındaki görece korunaklı benlik algısından çıkarak, kendini dış dünyanın ve özellikle akran grubunun acımasız aynasında yeniden değerlendirdiği fırtınalı bir kimlik inşası evresidir (Erikson, 1968). Bu dönemde ortaya çıkan yetersizlik hissi (inferiority/inadequacy); gencin mevcut durumu (olduğu kişi) ile zihnindeki "ideal benlik" (olması gerektiğine inandığı kişi) arasındaki uçurumun yarattığı kronik bir değersizlik ve "yeterince iyi olmama" inancıdır (Rogers, 1959). Ergenin zihni, bilişsel gelişimin bir parçası olarak sürekli kendisini izleyen ve eleştiren bir "hayali seyirci" (imaginary audience) yaratır; bu nedenle genç, her hatasının, fiziksel kusurunun veya başarısızlığının devasa bir spot ışığı altında herkes tarafından görüldüğünü zanneder (Elkind, 1967).

Günümüzde bu tablo, sosyal medyanın sunduğu filtrelenmiş, kusursuz bedenler ve sürekli "başarılı/mutlu" yaşamlar illüzyonuyla çok daha ezici bir boyuta ulaşmıştır. Kendini sürekli bu gerçek dışı standartlarla kıyaslayan genç, derin bir "eksiklik" duygusuna kapılır. Yetersizlik hissi, davranışsal olarak iki zıt uçta kendini gösterebilir: Bir yanda reddedilme ve başarısız olma korkusuyla sosyal ortamlardan, yeni denemelerden ve risk almaktan tamamen kaçınma (avoidance) ve içe kapanma vardır. Diğer yanda ise içsel boşluğunu örtbas edebilmek için aşırı mükemmeliyetçiliğe sığınma, başkalarını aşağılayarak kendini yükseltme çabası veya akran grubunda kabul görmek uğruna riskli davranışlara (madde kullanımı, zorbalık) yönelerek sahte bir aşırı telafi (overcompensation) maskesi takma durumu görülür. Özdeğerini salt dışsal onaya veya kusursuz performansa bağlayan ergen, aslında en ufak bir eleştiride yerle bir olmaya hazır, son derece kırılgan bir camdan şato inşa etmiştir.

Ergen Danışmanlığında Yetersizlik Hissiyle Çalışmak

Psikolojik danışmanlık sürecinde temel hedef, gence "Sen harikasın, her şeyi yapabilirsin" gibi altı boş, yapay bir özgüven pompalamak değildir. Asıl amaç; gencin hataları, zayıflıkları ve kusurlarıyla birlikte de "sevilebilir" ve "değerli" olduğu gerçeğini içselleştirmesini sağlayacak sağlam bir öz şefkat (self-compassion) zemini inşa etmektir (Neff, 2011). Seans odası, gencin hiçbir performans sergilemek, kimseyi etkilemek veya mükemmel görünmek zorunda olmadığı; olduğu haliyle koşulsuz kabul gördüğü güvenli bir onarım alanı işlevi görür.

Bilişsel müdahaleler aracılığıyla, gencin zihninde otomatik olarak yankılanan "Ben aptalım", "Kimse beni sevmeyecek" veya "Yeterince iyi değilim" şeklindeki yıkıcı temel inançlar ve zihinsel filtrelemeler şefkatle yapılandırılır (Beck, 2011). Danışman, gencin kendi değerini sadece aldığı notlardan, fiziksel görünümünden veya sosyal medyadaki beğenilerden ayrıştırmasına rehberlik eder. Aile ile yürütülen eşzamanlı çalışmalarda ebeveynlere büyük bir sorumluluk düşer: Ebeveynlerin çocuğu kardeşleriyle veya akranlarıyla kıyaslayan (rekabetçi) dilden vazgeçmeleri; sevgiyi sadece "başarıya" bağlayan koşullu kabul yerine, gencin çabasını ve varoluşunu onaylayan kapsayıcı bir iletişim tarzı benimsemeleri sağlanır. Yürütülen bütüncül çalışmalar sonucunda ergen; kendi değerini dışarıdan gelecek alkışlara bağlamaktan kurtularak, hatalarını bir felaket değil öğrenme fırsatı olarak görebilen, içsel pusulası sağlam ve gerçekçi bir benlik algısı geliştirir.

Kaynaklar

Beck, J. S. (2011). Cognitive behavior therapy: Basics and beyond. Guilford Press.

Elkind, D. (1967). Egocentrism in adolescence. Child development, 38(4), 1025-1034.

Erikson, E. H. (1968). Identity: Youth and crisis. Norton & Company.

Neff, K. D. (2011). Self-compassion, self-esteem, and well-being. Social and personality psychology compass, 5(1), 1-12.

Rogers, C. R. (1959). A theory of therapy, personality, and interpersonal relationships as developed in the client-centered framework. In Psychology: A study of a science (Vol. 3, pp. 184-256). McGraw-Hill.